Đọc · Suy nghĩ · Khám phá
Câu đố vận tốc và quãng đường: giữ đúng đơn vị, đúng giả định
Bài toán vận tốc trở nên dễ hiểu hơn khi coi mỗi giờ là một đoạn đường được cộng thêm. Công thức quãng đường bằng vận tốc nhân thời gian cần dùng đúng đơn vị và điều kiện. Bộ luyện này dùng chuyển động đều giả định để tập suy luận; không phải hướng dẫn chọn tốc độ khi tham gia giao thông.
Hiểu quan hệ trước khi đặt phép tính
Đọc xem thời gian được cho là thời gian chuyển động hay tổng thời gian có cả nghỉ. Nếu vận tốc dùng km mỗi giờ mà thời gian tính bằng phút, cần đổi đơn vị trước. Hình dung một trục thời gian với các đoạn bằng nhau giúp thấy ý nghĩa phép nhân. Khi cần tìm vận tốc, chia quãng đường cho thời gian tương ứng; đừng lấy thời gian của một chặng và quãng đường của cả chuyến.
Tự kiểm tra lời giải bằng dữ kiện ban đầu
Tốc độ trung bình của cả chuyến không luôn bằng trung bình cộng hai tốc độ. Trọng số phụ thuộc thời gian hoặc quãng đường của từng phần. Với bài nhập môn, hãy ghi rõ giả định đều và không nghỉ. Sau phép tính, kiểm tra đơn vị km thay vì km/giờ khi đề hỏi quãng đường; lỗi đơn vị thường cho thấy người giải đang tìm nhầm đại lượng.
Thử sức với 8 câu hỏi
Tự đoán trước, rồi mở từng đáp án để xem lời giải.
- CÂU 01
Trong mô hình chuyển động đều, một vật đi với vận tốc 4 km/giờ trong 3 giờ, không nghỉ. Quãng đường là bao nhiêu?
Xem đáp án và lời giải
12 km.
Mỗi giờ vật đi 4 km. Có 3 khoảng một giờ liên tiếp với cùng vận tốc nên quãng đường là 4 × 3 = 12 km. Cách nhân xuất phát từ cộng các đoạn bằng nhau, không phải ghép số tùy ý. Kiểm lại bằng phép chia: 12 km chia 3 giờ trở về 4 km/giờ. Kết quả chỉ đúng trong mô hình đều và không nghỉ mà đề đã nêu; không dùng nó để dự báo hành trình thực có dừng đỗ hoặc thay đổi vận tốc.
- CÂU 02
Trong mô hình chuyển động đều, một vật đi với vận tốc 5 km/giờ trong 2 giờ, không nghỉ. Quãng đường là bao nhiêu?
Xem đáp án và lời giải
10 km.
Mỗi giờ vật đi 5 km. Có 2 khoảng một giờ liên tiếp với cùng vận tốc nên quãng đường là 5 × 2 = 10 km. Cách nhân xuất phát từ cộng các đoạn bằng nhau, không phải ghép số tùy ý. Kiểm lại bằng phép chia: 10 km chia 2 giờ trở về 5 km/giờ. Kết quả chỉ đúng trong mô hình đều và không nghỉ mà đề đã nêu; không dùng nó để dự báo hành trình thực có dừng đỗ hoặc thay đổi vận tốc.
- CÂU 03
Trong mô hình chuyển động đều, một vật đi với vận tốc 12 km/giờ trong 4 giờ, không nghỉ. Quãng đường là bao nhiêu?
Xem đáp án và lời giải
48 km.
Mỗi giờ vật đi 12 km. Có 4 khoảng một giờ liên tiếp với cùng vận tốc nên quãng đường là 12 × 4 = 48 km. Cách nhân xuất phát từ cộng các đoạn bằng nhau, không phải ghép số tùy ý. Kiểm lại bằng phép chia: 48 km chia 4 giờ trở về 12 km/giờ. Kết quả chỉ đúng trong mô hình đều và không nghỉ mà đề đã nêu; không dùng nó để dự báo hành trình thực có dừng đỗ hoặc thay đổi vận tốc.
- CÂU 04
Trong mô hình chuyển động đều, một vật đi với vận tốc 15 km/giờ trong 3 giờ, không nghỉ. Quãng đường là bao nhiêu?
Xem đáp án và lời giải
45 km.
Mỗi giờ vật đi 15 km. Có 3 khoảng một giờ liên tiếp với cùng vận tốc nên quãng đường là 15 × 3 = 45 km. Cách nhân xuất phát từ cộng các đoạn bằng nhau, không phải ghép số tùy ý. Kiểm lại bằng phép chia: 45 km chia 3 giờ trở về 15 km/giờ. Kết quả chỉ đúng trong mô hình đều và không nghỉ mà đề đã nêu; không dùng nó để dự báo hành trình thực có dừng đỗ hoặc thay đổi vận tốc.
- CÂU 05
Trong mô hình chuyển động đều, một vật đi với vận tốc 20 km/giờ trong 2 giờ, không nghỉ. Quãng đường là bao nhiêu?
Xem đáp án và lời giải
40 km.
Mỗi giờ vật đi 20 km. Có 2 khoảng một giờ liên tiếp với cùng vận tốc nên quãng đường là 20 × 2 = 40 km. Cách nhân xuất phát từ cộng các đoạn bằng nhau, không phải ghép số tùy ý. Kiểm lại bằng phép chia: 40 km chia 2 giờ trở về 20 km/giờ. Kết quả chỉ đúng trong mô hình đều và không nghỉ mà đề đã nêu; không dùng nó để dự báo hành trình thực có dừng đỗ hoặc thay đổi vận tốc.
- CÂU 06
Trong mô hình chuyển động đều, một vật đi với vận tốc 25 km/giờ trong 4 giờ, không nghỉ. Quãng đường là bao nhiêu?
Xem đáp án và lời giải
100 km.
Mỗi giờ vật đi 25 km. Có 4 khoảng một giờ liên tiếp với cùng vận tốc nên quãng đường là 25 × 4 = 100 km. Cách nhân xuất phát từ cộng các đoạn bằng nhau, không phải ghép số tùy ý. Kiểm lại bằng phép chia: 100 km chia 4 giờ trở về 25 km/giờ. Kết quả chỉ đúng trong mô hình đều và không nghỉ mà đề đã nêu; không dùng nó để dự báo hành trình thực có dừng đỗ hoặc thay đổi vận tốc.
- CÂU 07
Trong mô hình chuyển động đều, một vật đi với vận tốc 30 km/giờ trong 3 giờ, không nghỉ. Quãng đường là bao nhiêu?
Xem đáp án và lời giải
90 km.
Mỗi giờ vật đi 30 km. Có 3 khoảng một giờ liên tiếp với cùng vận tốc nên quãng đường là 30 × 3 = 90 km. Cách nhân xuất phát từ cộng các đoạn bằng nhau, không phải ghép số tùy ý. Kiểm lại bằng phép chia: 90 km chia 3 giờ trở về 30 km/giờ. Kết quả chỉ đúng trong mô hình đều và không nghỉ mà đề đã nêu; không dùng nó để dự báo hành trình thực có dừng đỗ hoặc thay đổi vận tốc.
- CÂU 08
Trong mô hình chuyển động đều, một vật đi với vận tốc 40 km/giờ trong 2 giờ, không nghỉ. Quãng đường là bao nhiêu?
Xem đáp án và lời giải
80 km.
Mỗi giờ vật đi 40 km. Có 2 khoảng một giờ liên tiếp với cùng vận tốc nên quãng đường là 40 × 2 = 80 km. Cách nhân xuất phát từ cộng các đoạn bằng nhau, không phải ghép số tùy ý. Kiểm lại bằng phép chia: 80 km chia 2 giờ trở về 40 km/giờ. Kết quả chỉ đúng trong mô hình đều và không nghỉ mà đề đã nêu; không dùng nó để dự báo hành trình thực có dừng đỗ hoặc thay đổi vận tốc.
Hỏi đáp về chủ đề
Nên bắt đầu bài này như thế nào?
Bắt đầu bằng một mục tiêu nhỏ: lập luận và kiểm phép tính. Đọc phần hướng dẫn rồi tự làm câu đầu trước khi mở lời giải. Chẳng hạn, với câu “Trong mô hình chuyển động đều, một vật đi với vận tốc 4 km/giờ trong 3 giờ, không nghỉ. Quãng đường là bao nhiêu?”, hãy ghi một dự đoán và điều khiến bạn chọn nó. Sau đó kiểm đơn vị, quan hệ giữa các đại lượng và điều kiện của mô hình. Nếu còn vướng, làm lại chính bước ấy bằng hình vẽ, vật minh họa hoặc một câu diễn đạt khác. Không cần hoàn thành cả trang trong một lượt; kết thúc sau khi hiểu rõ một điểm vẫn có giá trị hơn đọc hết nhưng chỉ nhớ chữ đáp án.
Trả lời khác lời giải mẫu có luôn là sai không?
Không. Cần phân biệt kết quả số và phương pháp có thể kiểm chứng. Một câu trả lời có thể dùng lời khác mà vẫn giữ đúng nghĩa và điều kiện. Hãy đối chiếu từng phần với yêu cầu, chỉ ra chi tiết làm căn cứ và kiểm xem có thêm giả định ngoài đề không. Nếu hai đáp án đều phù hợp, giữ cả hai hoặc bổ sung điều kiện minh bạch cho lượt sau; không đổi luật sau khi nghe người chơi trả lời. Với kiến thức cần nguồn, kiểm nguồn trước khi chấp nhận một cách giải khác chỉ vì nghe có vẻ thuyết phục.
Làm sao tự tạo một câu luyện tiếp?
Một cách mở rộng phù hợp là đổi một dữ kiện, tự giải lại rồi kiểm kết quả bằng phép ngược. Chỉ thay một yếu tố ở lượt đầu để nhận ra nó ảnh hưởng kết luận thế nào, rồi mới tăng số điều kiện. Người học nên tự viết lời giải trước khi đưa câu mới cho người khác; nếu chưa kiểm được đáp án thì chưa dùng câu ấy để chấm điểm. Có thể chọn một bài liên quan ở cuối trang theo phần còn yếu, không cần chuyển ngay tới bài gắn nhãn khó. Lưu lại câu mình từng hiểu sai cùng lý do sửa giúp lần ôn sau có mục tiêu rõ hơn.
Cách chơi để hiểu lời giải hơn
- Ghi rõ đơn vị bên cạnh kết quả, không cộng các đại lượng khác loại.
- Ước lượng độ lớn trước khi tính để phát hiện kết quả bất hợp lý.
- Thay đáp án trở lại điều kiện ban đầu; một kết quả đúng phải thỏa toàn bộ đề.
Nội dung và tình huống thực hành do Nhanh Trí biên soạn cho bài viết. Chấp nhận cách diễn đạt tương đương khi phù hợp dữ kiện; lời giải mẫu không thay cho nhận xét của giáo viên.
Có câu chưa rõ? Gửi góp ý cho Nhanh Trí kèm tên bài và số câu.